Home nederlands > Periodiek systeem > Elementen > Seleen

SELEEN Seleen en water

SELEEN

Atoomnummer	34
Atoommassa	78,96 g.mol^-1
Elektronegativiteit volgens Pauling	2,4
Dichtheid	4,79 g.cm^-3 bij 20°C (grijs)
Smeltpunt	217 °C
Kookpunt	688 °C
Vanderwaalstraal	0,14 nm
Ionstraal	0,198 nm (-2) 0,042 nm (+6)
Isotopen	6
Elektronen Schil	[ Ar ] 3d¹⁰ 4s² 4p⁴
Energie eerste ionisatie	940,7 kJ.mol^-1
Standaard potentiaal	- 0,77 V
Ontdekt door	Jons Berzelius 1817

Klik hier voor een verdere uitleg van bovenstaande begrippen

Ontdekking: Seleen is ontdekt door Jons Berzelius, een Zweedse scheikundige, in 1817 nadat hij een onzuiverheid had ontdekt in zwavelzuur (H₂SO₄) dat werd geproduceerd in een Zweedse fabriek. Aanvankelijk dacht Berzelius dat hij telluur had gevonden, maar hij realiseerde zich al snel dat het een nieuw, nog niet ontdekt element was. Seleen komt voor als mineralen, maar deze mineralen zijn te zeldzaam om voor commerciële doeleinden te worden aangewend. Op dit moment wordt seleen meestal gewonnen in de koperindustrie, waar het ontstaat als bijproduct van koperproductie.

Toepassing: Seleen geleidt elektriciteit, wanneer licht dat erop schijnt. Hoe meer licht op seleen valt, hoe meer elektriciteit het kan geleiden. Deze eigenschap heeft seleen een nuttig product gemaakt voor gebruikt in elektrische apparaten die reageren op lichtintensiteit, zoals elektrische ogen, fotocellen, lichtmeters in camera's en kopieerapparaten. Seleen kan elektriciteit produceren uit zonlicht en wordt daarom gebruikt in zonnecellen. Seleen is een halfgeleider en wordt daarom ook gebruikt in verschillende typen elektrische apparaten waarin wisselstroom wordt omgezet in elektriciteit. Behalve in elektrische apparatuur wordt seleen toegepast in zonnebrillen, voor verglazing, als fotografische toner en als additief van roestvrij staal.

Seleen kent weinig anorganische vormen, waarvan er slechts enkele een commerciële rol vervullen. Voorbeelden hiervan zijn seleenzuur (H₂SeO₃), seleendioxide (SeCl₂) en seleenoxichloride (SeOCl₂).

Gezondheidseffecten van seleen

Mensen kunnen op verschillende manieren blootgesteld worden aan seleen. Men kan via het voedsel, het water, de aarde of de lucht aan seleen worden blootgesteld. Seleen komt namelijk van nature in grote mate en zeer uitgebreid in het milieu voor.
De blootstelling aan seleen vindt voornamelijk plaats via het voedsel, omdat seleen van nature in granen en vlees zit. Mensen moeten dagelijks een bepaalde hoeveelheid seleen binnenkrijgen om een goede gezondheid te behouden. Doorgaans bevat voedsel genoeg seleen om ziektes die door een seleengebrek veroorzaakt worden te voorkomen.

Tegenwoordig is de opname van seleen via het voedsel in veel gevallen groter dan vroeger, omdat er seleenrijke meststoffen in de landbouw worden gebruikt.
Mensen die in de buurt van gevaarlijke afvaldumpplaatsen wonen, worden via de lucht en de grond aan hogere concentraties seleen blootgesteld. Seleen dat afkomstig is van gevaarlijke afvalplaatsen en van de landbouw komt via irrigatie in het grond- of oppervlaktewater terecht. Hierdoor komt seleen uiteindelijk in het lokale drinkwater terecht, zodat de blootstelling aan seleen tijdelijk wordt verhoogd.
Mensen die in de metaalindustrie, seleenterugwinnende industrie en verfindustrie werken worden ook blootgesteld aan hogere gehaltes seleen. Dit gebeurt voornamelijk via de ademhaling. Seleen komt in de lucht terecht via de verbranding van kool en olie.
Mensen die veel granen eten die verbouwd zijn in de buurt van industriële bedrijven, kunnen via dit voedsel ook blootgesteld worden aan hogere concentraties seleen. Wanneer seleen van gevaarlijke afvalstortplaatsen in waterputten terecht komt, kan blootstelling aan seleen via het drinkwater vergroot worden.

De blootstelling aan seleen via de lucht vindt meestal alleen plaats op de werkplaats. Het kan duizeligheid, vermoeidheid en irritaties van de slijmvliezen veroorzaken. Wanneer de blootstelling zeer sterk is, kan er vocht in de longen komen en bronchitis ontstaan.
Meestal is het gehalte seleen in het voedsel hoog genoeg om aan de menselijke behoefte te voldoen; een tekort aan seleen komt zelden voor. Wanneer er sprake is van een gebrek, kunnen mensen hart- en spierproblemen krijgen.
Wanneer de opname van seleen te hoog is, treden er meestal gezondheidsproblemen op. De ernst van deze problemen is afhankelijk van de concentratie seleen in het voedsel en van hoe vaak dit voedsel gegeten wordt.
De gezondheidseffecten van verschillende vormen seleen kan variëren van broos har en misvormde nagels, tot uitslag, warm worden, het opzwellen van de huid en heftige pijn. Wanneer seleen in de ogen komt, kunnen mensen branderigheid, irritatie en tranerigheid ervaren.
Seleenvergiftiging kan zo ernstig zijn, dat het in sommige gevallen zelfs de dood kan veroorzaken.

Een te hoge blootstelling aan seleendampen kan accumulatie van vloeistof in de longen veroorzaken, maar ook knoflookadem, longontsteking, astma, misselijkheid, rillingen, koorts, hoofdpijn, keelpijn, kortademigheid, overgeven, buikpijn, diarree en leverstoornissen. Seleen kan irritaties aan de ogen en het ademhalingsstelsel veroorzaken. Overmatige blootstelling kan vlekken op nagels, tanden en haren veroorzaken. Seleen dioxides en zuren zijn corrosief en kunnen de ogen en huid beschadigen.
Carcinogeniteit - Het International Agency for Research on Cancer (IARC) heeft seleen aangemerkt als een groep 3 stof (de stof kan niet worden ingedeeld naar carcinogeniteit voor mensen).

Milieueffecten van seleen

Seleen komt van nature in het milieu voor. Het komt zowel op natuurlijke wijze als door menselijke activiteiten vrij. In zijn natuurlijke vorm als een element kan seleen noch gemaakt, noch vernietigd worden, maar het heeft wel de eigenschap van vorm te veranderen.
Lage gehalte seleen kunnen door de verwering van rotsen in de bodem of het water terecht komen. Het wordt dan door planten opgenomen of of in de lucht terecht komen als het geadsorbeerd wordt door fijne stofdeeltjes. Seleen komt vooral als gevolg van de verbranding van kool en olie in de vorm van seleendioxide in de lucht terecht. Deze stof wordt in het water of in zweet omgezet in seleenzuur.
In de lucht worden seleenmengsels doorgaans snel tot seleen en water afgebroken, zodat ze niet gevaarlijk zijn voor de gezondheid van organismen.
Seleengehaltes in de bodem en het water nemen toe, omdat seleen uit de lucht neerslaat, en seleen uit het afval eindigt in de bodem van afvalstortplaatsen. Wanneer seleen in de bodem niet met zuurstof reageert, blijft het tamelijk immobiel. Seleen dat immobiel is en niet oplost in water, is minder gevaarlijk voor organismen. Het zuurstofniveau en de zuurheid van de bodem vergroten de mobiele vormen van seleen. Hogere zuurstofniveaus en een verhoogde zuurheid van de bodem worden meestal veroorzaakt door menselijke activiteiten, zoals industriële en landbouwprocessen.
Wanneer seleen mobieler is, is de kans op blootstelling een stuk groter. Hoe snel seleen zich door de bodem verplaatst, de mobiliteit, is afhankelijk van de bodemtemperatuur, vochtigheid, concentraties van in wateroplosbaar seleen, het jaargetijde, gehalte aan organisch materiaal en de microbiële activiteit.
Landbouw kan niet alleen het gehalte seleen in de bodem vergroten. Seleen komt ook via de drainage van irrigatie water in oppervlaktewater terecht.

Het gedrag van seleen in het milieu is zeer afhankelijk van de interactie met andere stoffen en van de milieuomstandigheden.
Het is bewezen dat seleen zich op kan hopen in de weefsels van organismen en op die manier kan opklimmen in de voedselketen. Doorgaans begint de bioaccumulatie van seleen wanneer dieren planten eten die een grote hoeveelheid seleen hebben opgenomen. In veel gebieden is het gehalte seleen in waterorganismen zeer hoog als gevolg van irrigatie water dat een hoog gehalte seleen bevat en in het oppervlaktewater terecht komt.
Wanneer dieren hoge concentraties seleen absorberen of wanneer dit ophoopt in hun lichaam, kan dit reproductieproblemen en geboorteafwijkingen veroorzaken.

Seleen en water

Klik hier om terug te keren naar het periodiek systeem der elementen