Schadelijke stoffen - dioxine

Dioxine

Dioxine is een verzamelnaam voor een groep van meer dan 75 gechloreerde organische stoffen, die oplosbaar zijn in vetten. Door deze eigenschap kunnen de stoffen in dieren en mensen accumuleren. Zeventien van de bestaande dioxines zijn toxisch, met als meest toxische vorm de beruchte stof TCDD (2,3,7,8 tetrachloordibenzodioxine).
De toxische werking van dioxine komt doordat het bindt aan celproteïnen. Ook kan het de celgroei verstoren. Hierdoor wordt de werking van cellen in verschillende delen van het menselijk lichaam beïnvloed.
De toxiciteit van dioxine werd pas in de jaren 1970 ontdekt. Sommige wetenschappers beweren nu dat dit de meest giftige chemicaliën zijn, waaraan de mens ooit is blootgesteld.

Dioxine komt van nature voor doordat het vrijkomt bij vulkaanuitbarstingen en bosbranden. Dit zijn echter vrij lage concentraties, vergeleken bij de menselijke productie ervan. Dioxines kennen geen eigen industriële toepassing. Het zijn bijproducten van andere processen, zoals de productie van PCBs (polychloorbifenylen), PCPs (polychloorfenolen) en herbididen, de metaalbewerking en de papierindustrie. Bij de verbranding van stoffen in aanwezigheid van chloor komt ook vaak dioxine vrij. Dit is bijvoorbeeld het geval bij afvalverbranding en bij verbranding van loodhoudende benzine.

Dioxine kan alleen ontstaan wanneer de vier basiscomponenten aanwezig zijn. Allereerst moeten koolstof, zuurstof, waterstof en chloor met elkaar kunnen reageren. De eerste drie stoffen zijn aanwezig in de (buiten)lucht. In bijvoorbeeld huisvuil, papier en karton is altijd wel chloor aanwezig in de vorm van keukenzout (NaCl). Als tweede moeten in het afval koolwaterstoffen aanwezig zijn. Verder moeten metalen aanwezig zijn die de dioxinevorming bevorderen, zoals koper en cadmium. Ten slotte moet de verbandingstechnologie gunstig zijn, dat wil zeggen een voldoende hoge temperatuur, een voldoende lange verblijftijf en een gunstig zuurstofgehalte.

De uitstoot van dioxine is in het verleden al verminderd door de invoering van loodvrije benzine. Tijdens industriële processen worden dioxines tegenwoordig samen met andere gevaarlijke stoffen weggevangen door rookgasreiniging, electrostatische precipitatie en roetfilters. Tussen 1991 en 1997 zijn de dioxine emissies daarom met 33% gedaald. Nu komen er nog lage concentraties dioxine vrij bij de meeste verbrandingsprocessen, waarbij chloor aanwezig is.

Mensen krijgen dioxine meestal binnen via het voedsel, omdat het in vee accumuleert. Vis, vlees, eieren en zuivelproducten zijn de bekendste bronnen van dioxine en veroorzaken 90% van de blootstelling. De overige 10% krijgen mensen binnen door inademing. De Nederlandse overheid heeft een maximale concentratie dioxine in voedsel vastgesteld. Hierop worden controles uitgevoerd.
Kinderen kunnen worden blootgesteld aan dioxine, doordat het door de placenta heen kan dringen en door het drinken van moedermelk. In de industrie of bij toepassing van herbiciden kunnen mensen direct aan dioxine worden blootgesteld. Ook rokers krijgen meer dioxine binnen dan de gemiddelde mens.

Het duurt een hele lange tijd tot dioxines weer uit het lichaam worden uitgescheiden, omdat ze ophopen door te reageren met lichaamsvetten. Het kan soms wel 7 tot 11 jaar duren voordat dioxines het lichaam via de galblaas weer verlaten.

De opname van hoge concentraties dioxine veroorzaakt symptomen als chlooracné. Dit effect doet zich voor bij blootstelling aan een lagere dosis. Het is normaal gesproken binnen enkele maanden (en in het slechtste geval binnen enkele jaren) te genezen. Dioxine staat er verder om bekend het immuunsysteem te beschadigen en de vruchtbaarheid te verminderen.

Er wordt wel gedacht dat dioxine verantwoordelijk is voor tandglazuur beschadiging bij kinderen, maar dat is niet voldoende bewezen. Wel is een positieve correlatie gevonden tussen chronische blootstelling aan dioxine en het voorkomen van diabetes. Kinderen die voor de geboorte in aanraking zijn gekomen met dioxines hebben symptomen als een laag geboortegewicht, een donkerder huidskleur, oogvliesontsteking, verandering van de nagels en een vertraagde ontwikkeling.
TCDD, ofwel het ‘Seveso-dioxine’, is op de lange termijn humaan carcinogeen. Wanneer chronische blootstelling plaatsvindt, kan dat onder andere borst- en leverkanker veroorzaken.

In december 2000 werd de Stockholm conventie over persistente organische stoffen (POPs) gehouden, waarin werd afgesproken dat de productie van dioxine zoveel mogelijk zou worden gereduceerd. De conventie is in 2004 van start gegaan en begin 2005 was de eerste algemene bijeenkomst van de deelnemende landen.

Bekende dioxine incidenten

- 1953: dioxinebesmetting van 247 arbeiders in een fabriek. Bij de besmette personen bleek het sterftecijfer 18% hoger te liggen dan bij gezonde arbeiders. Arbeiders leden aan psychologische problemen, schildklierinfecties, verstoring van de spijsvertering, ademhalingsproblemen en blindedarmontsteking
- 1963: een dioxinewolk ontsnapt na een explosie in de Amsterdamse bestrijdingsmiddelenfabriek Philips-Duphar. Vier schoonmakers overlijden aan dioxinevergiftiging en 50 hebben te kampen met ernstige gezondheidsklachten
- 1963-1968: in de Vietnamoorlog zijn zowel Amerikaanse soldaten als Vietnamese burgers ziek geworden door blootstelling aan dioxine. Het was aanwezig in het ontbladeringsmiddel Agent Orange, dat werd gebruikt om te voorkomen dat guerilla strijders zich in de bossen schuil konden houden
- 1971: in Times Beach, Missouri werd op verschillende plaatsen op de grond afvalfolie aangebracht. Dit bleek verontreinigd met dioxine, waardoor 43 paarden op een nabijgelegen paardenfokkerij stierven
- 1976: een gaswolk met dioxine ontsnapte uit een fabriek in Seveso, Italië. Velen kregen last van chlooracné en 15 jaar later hadden een aantal mensen leverkanker
- 1978: de wijk Love Canal in Niagara Falls werd ontruimd omdat onder meer dioxine lekte uit een onder de wijk gelegen stortplaats. Veel kinderen hadden verschillende vormen van kanker en andere aandoeningen
- 1998: een hoeveelheid dioxine wordt ontdekt in Braziliaanse citruspulp
- 1999: dioxine hoopte zich in België op in de voedselketen, doordat het aanwezig was in veevoeder. 700.000 kippen en 60.000 varkens moesten worden afgemaakt
- 1999: door een fout tijdens de fabricage van Coca Cola in het plaatsje Bornem in België kwam dioxine in de producten terecht. Schoolkinderen die cola dronken kregen last van misselijkheid en maagklachten
- 2000: tijdens in een opslag van klein chemisch afval van Essent Milieu (beter bekend als ATF) in Drachten wordt dioxine over nabijgelegen weilanden verspreid, waardoor 124 mensen gezondheidsklachten opliepen
- 2002: dioxine lekte vanuit een fabriek in Tsjechië in de rivier de Labe als gevolg van overstromingen
- 2003: dioxine zat in broodmeel dat aangevoerd werd vanuit Duitsland. Dit leverde een probleem op voor de Nederlandse diervoedersector
- 2004: ontdekking van dioxine in bijproducten van aardappel verwerkende bedrijven, doordat het aanwezig was in kaoliet-houdende klei waarmee de aardappels werden gewassen. De bijproducten werden gebruikt in veevoeder

TCDD

Tetrachloordibenzofuraan

Chlooracné

Seveso gaswolk

Seveso protest

Agent Orange verstuiving

Agent Orange baby's

Bronnen

- Fedichem, Dioxine en Leefmilieu: Feiten, fables en vragen, 2001 http://www.pvcinfo.be/bestanden/Dioxin%20fact%20sheet_nl.pdf
- McKinney, M.L., Schoch, R.M., Environmental Science: Systems and Solutions, Third Edition Jones and Bartlett Publishers, Sudbury Massachusetts 2003
- Ministerie van LNV
- PDV, Evaluatie van het Broodmeel Incident, 2004 www.pdv.nl/lmbinaries/pdf1356_pdf_nl_nl.pdf
- Wikipedia encyclopedie