Schadelijke stoffen - nitraat en Nitriet

Nitraat en Nitriet

In water, vlees, kazen en in verschillende groenten en vruchten komt nitraat voor. Nitraat is geen schadelijke stof, maar het kan in het lichaam worden omgezet in niriet. En nitriet is in hoge concentraties giftig.
Ongeveer 5% van de nitraatopname bij een volwassene wordt omgezet in nitriet, bij zuigelingen kan dit hoger uitvallen. Uit nitriet kunnen door in het lichaam aanwezige aminen de zogenaamde 'nitrosaminen' ontstaan, dit zijn sterk carcinogene stoffen.
Aan de andere kant is nitriet het enige middel dat een levensgevaarlijke voedselvergifting door de bacterie botulisme helpt te voorkomen.

Nitriet reageert met ijzer(II), wat dan weer ijzer(III) in hemoglobine oplevert. Hierdoor wordt te weinig zuurstof gebonden aan de hemoglobine. Vooral bij baby's levert dit een ernstig zuurstoftekort op. Dit is een afwijking die bekend staat als de 'Blauwe Babyziekte' (methemoglobinemie). Uit methomoglobine ontstaat hemoglobine door NADH-methomoglobine. Als hiervan te weinig in het lichaam aanwezig is, bevorderdt dat de vorming van methomoglobine.

Zwangere vrouwen moeten zorgen dat ze slechts lage concentraties nitraat binnenkrijgen. Wanneer de inname te hoog is, onstaat nitriet dat kan doordringen tot de placenta. Daardoor kan de vrucht beschadigd raken. Andere risicogroepen die misschien te veel nitraat binnenkrijgen zijn bijvoorbeeld: vegetariërs (omdat zij veel (blad)groenten eten), tuinders, mensen met maagaandoeningen en nierpatiënten.

Produkten die veel nitraat bevatten zijn onder andere: spinazie, andijvie, sla, raapsteel, kool, bietjes, postelein en selderij. De hoeveelheid nitraat kan varieren, het is namelijk afhankelijk van het soort voedingsmiddel. Er zijn verschillende soorten sla en deze bevatten ook verschillende hoeveelheden nitraat. Daarnaast is de nitraatconcentratie seizoensgebonden. Planten zetten nitraten om in eiwitten met behulp van licht. Daardoor is de concentratie nitraat in wintergeteelde producten hoger dan in zomergeteelde producten. De aanvaadbare dagelijkse inname (ADI) van nitraat is 3,65 mg/kg lichaamsgewicht per dag.

Produkten met een hoog nitraat gehalte mogen nooit nogmaals verwarmd worden, want vaker verwarmen bevordert dit de omzetting van nitraat naar nitriet. Verder kan wel een gedeelte van het nitraat verwijderd worden door het eenmalig te koken. Het nitraat wordt dan verwijderd met het kookvocht.

Nitraten worden aan de bodem toegevoegd tijdens bemesting door de landbouwsector. Nitraten uit mest zijn al jarenlang aan normen gebonden. De Nederlandse normen blijken echter niet streng genoeg in vergelijking met de eisen van de Europese Unie. In het volgende artikel is daarover recent nieuws te lezen.

Nitraat in grondwater eindelijk aan banden gelegd

De Europese Commissie heeft op 1 juli ingestemd met het nieuwe Nederlandse mestbeleid dat op 1 januari 2006 ingaat. Nederland krijgt van Brussel weliswaar toestemming om meer mest uit te rijden op graslanden, maar daar staat tegenover dat Nederland zich verplicht om in 2009 de eis waar te maken dat het grondwater nergens meer dan 50 mg/l nitraat bevat. De drinkwatersector heeft bij monde van brancheorganisatie VEWIN verheugd gereageerd op het bereikte akkoord in Brussel. Volgens Leo Joosten van VEWIN zullen de nitraatproblemen bij de grondwaterwinning zich nu bijna overal in de tijd oplossen. Joosten verwacht wel dat op sommige locaties op droge zandgrond te hoge nitraatconcentraties blijven bestaan: "Brussel heeft altijd op het standpunt gestaan dat de eis van 50 mg overal moest gelden. Nu is het akkoord gegaan met een Nederlands mestbeleid dat uitgaat van een gemiddelde per bodemsoort. Dat betekent dat Nederland op sommige locaties zandgrond onder de 50 mg zal uitkomen, maar op andere locaties - de droge zandgronden - erboven. Uit berekeningen blijkt dat met de toegelaten bemesting het nitraatgehalte daar nog steeds tot 65 mg/l kan oplopen. Toch verwacht Joosten weinig problemen voor wat betreft de waterwinning: "Droge en natte zandgronden liggen in de praktijk door elkaar heen, als een lappendeken. Omdat wij altijd water uit een groter gebied onttrekken, compenseren de hogere gehalten op drogere zandgronden en lagere gehalten op de nattere zandgronden elkaar. Het onttrokken grondwater blijft daardoor onder de norm, zeker als ook nog een deel ervan uit bossen en natuurgebieden komt"

Na-ijling blijft voorlopig nog problemen geven
Joosten verwacht dat met het nieuwe mestbeleid het ondiepe grondwater in Nederland in 2009 weer aan de nitraatnorm voldoet. "In de diepere grondwaterlagen waar wij ons drinkwater onttrekken nemen de nitraatconcentraties door na-ijling nog vele jaren toe." Joosten verwacht echter dat dit bijna nergens leidt tot overschrijding van de nitraatnorm. "Dat komt vooral door de afbraak van nitraat in de bodem door pyriet." Toch zijn de waterbedrijven niet onverdeeld gelukkig met die afbraak. Joosten: "Die afbraak is in wezen een chemische reactie van nitraat met pyriet, waarbij andere stoffen als sulfaat en zware metalen vrijkomen. Dat levert weer nieuwe problemen op voor de waterwinning. Je komt van de regen in de drup." Toch is Joosten ook hier optimistisch: "Die historische belasting kun je niet ongedaan maken, daar zullen we mee moeten leren leven. Belangrijker is dat we na 25 jaar mestbeleid eindelijk tot een evenwichtssituatie komen."

Zorgen over naleving door veehouders
Wel is VEWIN bezorgd over de naleving van het nieuwe mestbeleid. De veehouders mogen minder mest op hun land uitrijden en zullen dus meer moeten afzetten bij collega akkerbouwers. Dat kost geld. Ook is de controle op (extra) gebruik van kunstmest moeilijk. Joosten: "Hier ligt de achilleshiel van het hele systeem. Als straks blijkt dat er in de praktijk meer wordt gestrooid dan op papier, hebben we nog steeds geen schoon grondwater en heeft Nederland wederom een groot probleem in Brussel. Ik verwacht niet dat we er dan weer zo genadig afkomen."

Spaarzame boeren bestraft
Boeren die met het MINAS-systeem heel spaarzaam zijn geweest en veel stikstofsaldi hebben opgebouwd worden op 1 januari 2006 gestraft omdat die saldi niets meer waard zijn. VEWIN is bang dat deze boeren het komende anderhalf jaar snel hun saldi zullen opmaken en meer dierlijke mest gaan uitrijden. De brancheorganisatie hoopt dat de overheid iets bedenkt om deze voorlopers te belonen voor hun gedrag zodat ze gestimuleerd worden hun saldi er niet doorheen te jagen.

Bron: VEWIN, Rijswijk

In Vlaams-Brabant, Antwerpen en Limburg (Nederland en België) is in waterputten van minder dan 25 meter diepte, in 33% het nitraatgehalte te hoog in vergelijking met de richtwaarde van 25 mg/l. Voor de grenswaarde van 50 mg/l geldt een overschrijdings percentage van 12%.

Zie voor meer informatie ook de stikstofkringloop of het periodiek systeem der elementen.

Water

Kaas

Groenten

Struiken en bomen