Nikkel (Ni) en water

Nikkel en water: reactiemechanismen, milieueffecten en gezondheidseffecten

Zeewater bevat ongeveer 0,5-2 ppb nikkel, terwijl rivieren ongeveer 0,3 ppb bevatten. Fytoplankton bevat 1-10 ppm nikkel (droge stof), wat neerkomt op een bioconcentratiefactor van 103-104 ten opzichte van zeewater. Bentische algen komen zowel in zoet als in zout water voor en kunnen 0,2-84 ppm nikkel bevatten. Zeekreeften bevatten 0,14-60 ppm nikkel, weekdieren 0,1-850 ppm en vissen 0,1-11 ppm (alle waarden op basis van droge stof). Nikkel komt in water voor als Ni2+ (aq) en soms als NiCO3. Het kan opgelost voorkomen of complexen met anorganische liganden vormen. Nikkel kan ook aan deeltjes gebonden zijn.
Bekerglas met helder water, monsterflesje en ionenwisselingspatroon in een laboratorium voor waterbehandeling.
Illustratie van monstername voor nikkel in water en behandeling met ionenwisseling; analyse is nodig om de nikkelconcentratie en de vorm waarin nikkel voorkomt vast te stellen.


Hoe en in welke vorm reageert nikkel met water?

Onder normale omstandigheden reageert nikkel niet met water.


Oplosbaarheid van nikkel en nikkelverbindingen

Elementair nikkel is onoplosbaar in water bij T=20°C en een druk van 1 bar. Nikkelverbindingen kunnen echter wel in water oplosbaar zijn. Nikkelchloride is het best oplosbaar in water: 553 g/L bij 20°C, oplopend tot 880 g/L bij 99,9°C. Nikkelcarbonaat heeft een oplosbaarheid in water van 90 mg/L, terwijl andere nikkelverbindingen, zoals nikkeloxide, nikkelsulfide en nikkeltetracarbonyl, onoplosbaar zijn in water.


Waarom is nikkel aanwezig in water?

Nikkel komt voor in leisteen, zandsteen, kleimineralen en basalt. De belangrijkste bron van nikkel is pentlandiet. Het element hoopt zich op in sedimenten en maakt deel uit van verschillende biologische kringlopen.
Nikkel kan zowel via puntbronnen als diffuse bronnen in water terechtkomen. Diffuse nikkelemissies kunnen afkomstig zijn van elektriciteitscentrales, afvalverbrandingsinstallaties en de metaalindustrie. Vanuit verschillende industrieën wordt nikkel rechtstreeks op oppervlaktewater geloosd. Nikkel wordt gebruikt in nikkel-cadmiumbatterijen, als katalysator en als pigment. Zuiver nikkel wordt vaak als beschermlaag aangebracht op voorwerpen van staal en koper. Nikkel-koperlegeringen worden al heel lang voor munten gebruikt. Andere legeringen worden gebruikt voor de productie van keukengerei, sieraden en turbines. Nikkel kan als corrosiewerend middel worden toegepast. Nikkelacetaat wordt gebruikt als beitsmiddel bij textieldruk, en nikkelcarbonaat als katalysator voor het harden van vetten en voor de productie van keramische verf, net als nikkelchloride. Nikkeltetracarbonyl is een bijproduct van de zuivering van nikkel en wordt in verschillende productieprocessen toegepast.
Nikkelverbindingen worden ook in de landbouw toegepast. Fosfaatmeststoffen bevatten sporen van nikkel. Nikkel is vaak aanwezig in landbouwgrond in de buurt van industrieën die fossiele brandstoffen gebruiken. Organisch materiaal adsorbeert vaak nikkel, waardoor steenkool en aardolie sporen van het element bevatten. Nikkelverbindingen komen ook voor in slib, slakken en vliegas van afvalverbrandingsinstallaties. Betere afvalscheiding zou nuttig zijn, omdat nikkel tot 60% recyclebaar is.


Wat zijn de milieueffecten van nikkel in water?

Nikkel is voor veel organismen een noodzakelijk bestanddeel van de voeding, maar kan in hogere doses giftig zijn. Metallisch nikkel en sommige andere nikkelverbindingen zijn teratogeen en kankerverwekkend voor zoogdieren. Nikkelconcentraties in planten liggen gewoonlijk rond 1 μg/g; concentraties boven 50 μg/g zijn giftig. Thee heeft een uitzonderlijk hoog nikkelgehalte van 7,6 mg/kg gedroogde bladeren. Nikkel remt de groei van algen bij concentraties tussen 0,5 en 10 ppm. Vissen lijken minder gevoelig voor nikkel, maar dit verschilt per soort. Voor Daphnia hyalina bedraagt de LC50 over 48 uur 1,9 ppm. Chronische nikkeltoxiciteit voor Daphnia magna ligt tussen 30-150 ppb. De LC50 voor zeekreeften ligt tussen 150 en 300 ppm. In de organen van vogels die voornamelijk van waterorganismen leven, zijn nikkelconcentraties van 0,6-36 ppm (droge stof) aangetroffen. Bij ratten hoopt nikkel zich vooral op in de longen, waar de concentraties 4-40 keer hoger zijn dan in andere organen.
Er zijn ongeveer 70 plantensoorten die uitzonderlijk hoge nikkelconcentraties ophopen. Die kunnen oplopen tot 10.000 ppm (droge stof). Voor zaden van gewone planten wordt 0,5-2 ppm nikkel in een vloeibaar substraat als giftig beschouwd. De meeste planten verdragen relatief hoge nikkelconcentraties, maar veel graansoorten zijn doorgaans gevoeliger. Bij toevoeging van water met een nikkelconcentratie van 40 ppm kunnen deze graansoorten afsterven. Bekalking van de bodem kan de nikkelopname snel verminderen. Aan de andere kant kunnen hoge nikkelconcentraties andere zware metalen verdringen. Slib met meer dan 200 ppm nikkel (droge stof) mag niet op landbouwgrond worden toegepast.
De vijf natuurlijk voorkomende nikkelisotopen zijn allemaal stabiel. Acht andere isotopen worden als instabiel beschouwd.


Wat zijn de gezondheidseffecten van nikkel in water?

Het menselijk lichaam bevat ongeveer 10 mg nikkel. Nikkel is voor een aantal organismen een noodzakelijk bestanddeel van de voeding en zou daarom ook voor mensen van betekenis kunnen zijn. Er is niet aangetoond dat nikkel essentieel is voor mensen en er is geen voedingsbehoefte voor mensen vastgesteld. Nikkel speelt waarschijnlijk een rol bij de omzetting van ureum in ammoniak door het enzym urease. Slechts een klein deel van het nikkel dat via voedsel en drinkwater wordt ingenomen, wordt via het maag-darmkanaal opgenomen.
Inademing van nikkel brengt een groter risico met zich mee dan nikkel in water. Dit kan longkanker of neustumoren veroorzaken. De kankerverwekkende werking van nikkel wordt waarschijnlijk veroorzaakt doordat nikkel zink- en magnesiumionen in DNA-polymerase vervangt. Deze waarnemingen zijn vooral gedaan bij werknemers die door inademing aan nikkelverbindingen waren blootgesteld.
Veel mensen ontwikkelen dermatitis bij huidcontact met nikkel. Hetzelfde geldt voor nikkeloplossingen. Nikkelallergieën komen vaker voor bij vrouwen dan bij mannen. Nikkelverbindingen kunnen in hoge concentraties giftig zijn, maar zijn vaak onoplosbaar in water, wat de mogelijke schade beperkt. Nikkeltetracarbonyl is bijvoorbeeld onoplosbaar in water, maar desondanks giftig en kankerverwekkend.
Bij inname van hogere doses nikkel treedt meestal braken op, waardoor het snel uit het lichaam wordt verwijderd.


Welke waterzuiveringstechnologieën kunnen worden toegepast om nikkel uit water te verwijderen?

Nikkel kan uit water worden verwijderd door adsorptie aan actieve kool. Coagulatie is een andere mogelijke optie. Nikkel kan ook worden verwijderd door het bij een alkalische pH als nikkelhydroxide te laten neerslaan; de benodigde pH en de bereikte verwijdering hangen af van de samenstelling van het water, bijvoorbeeld van de aanwezigheid van complexvormers.

Zie voor een overzicht van veelvoorkomende nikkelzouten, nikkelhoudende processtromen en behandelingsmogelijkheden veelvoorkomende nikkelzouten en -verbindingen in waterige oplossingen en technologieën voor de verwijdering en zuivering ervan.

Laatst beoordeeld: 3 november 2026 door Lenntech.

Literatuur en de overige elementen en hun wisselwerking met water

Aanvullende informatie: vergelijking van drinkwaternormen, adsorptie, precipitatie en het periodiek systeem der elementen.