Kobalt - Co

Kobalt (Co) is een magnetisch overgangsmetaal dat wordt gebruikt in oplaadbare batterijen, hogetemperatuurlegeringen, hardmetalen, katalysatoren en pigmenten. De rol ervan in vitamine B12 verschilt van blootstelling aan metallisch kobalt of anorganische zouten. Ook de chemische vorm is van belang bij de beoordeling van kobalt in water en de keuze van een behandeling.

Chemische eigenschappen · Toepassingen · Kobalt in water en waterbehandeling · Gezondheidseffecten · Milieueffecten

Geselecteerde eigenschappen van metallisch kobalt
Symbool / atoomnummerCo / 27
Standaardatoomgewicht58.933 194(3)
Groep / periode / blok9 / 4 / d
Elektronenconfiguratie[Ar] 3d7 4s2
Elektronegativiteit (Pauling)1.88
Dichtheid8,86 g cm−3 bij kamertemperatuur
Smeltpunt1495 °C
Kookpunt2927 °C
Covalente straal0,118 nm
Niet-gebonden straal0,200 nm
Veelvoorkomende oxidatietoestanden in verbindingen+2 en +3
Stabiele natuurlijke isotoop59Co
Eerste ionisatie-energie760,4 kJ mol−1
OntdekkingGeorg Brandt, 1735

De fysische en atomaire gegevens zijn ontleend aan de Royal Society of Chemistry; het atoomgewicht, de stabiele isotoop en het jaar van ontdekking aan CIAAW. Het atoomgewicht is dimensieloos; de bijbehorende molaire massa is ongeveer 58,933194 g mol−1. Het getal tussen haakjes geeft de onzekerheid in het laatste cijfer aan. Ionstralen zijn afhankelijk van de oxidatietoestand, het coördinatiegetal en de spintoestand.

Stukken metallisch kobalt op een blauwe achtergrond
Metallisch kobalt.

Kobalt: eigenschappen en voorkomen

Kobalt is een hard, glanzend metaal dat, net als ijzer en nikkel, kan worden gemagnetiseerd. Belangrijke kobalthoudende mineralen zijn kobaltiet, skutterudiet en erythriet. Veel commercieel kobalt wordt gewonnen samen met koper of nikkel, in plaats van via afzonderlijke winning uitsluitend van kobalt.

Georg Brandt identificeerde kobalt in de achttiende eeuw; CIAAW vermeldt 1735 als jaar van ontdekking. Kobaltverbindingen werden al gebruikt om glas en keramiek te kleuren lang voordat het element werd herkend.

Toepassingen van kobalt

  • Batterijen: kobalt wordt gebruikt in de elektroden van sommige typen oplaadbare batterijen.
  • Legeringen en gereedschappen: toepassingen omvatten superlegeringen voor gasturbines, slijtvaste materialen, hardmetalen en magneten.
  • Chemicaliën: kobaltverbindingen dienen als katalysatoren en als kleurstoffen in glas, keramiek en pigmenten.
  • Stralingsbronnen: kobalt-60 wordt gebruikt in gecontroleerde medische en industriële toepassingen. Het is radioactief en moet worden onderscheiden van stabiel kobalt-59.

Kobalt in water en waterbehandeling

Voor een overzicht van het voorkomen en de chemie van kobalt in water, zie Kobalt in water (Co + H2O). Zie voor behandelingsopties en een toepassing van ionenwisseling Lenntechs pagina over verwijdering van kobalt uit water.

Bronnen en chemische vormen

Door verwering van gesteente komt van nature kobalt vrij. Mijnbouw, metaalraffinage, chemische productie en afvalstromen kunnen aanvullende bronnen zijn. Opgelost kobalt komt vaak voor in de oxidatietoestand +2, als ionen of complexen. Kobalt kan zich ook binden aan deeltjes en sedimenten.

De mobiliteit hangt af van de pH, oxidatie-reductieomstandigheden, liganden en vaste stoffen. Zure omstandigheden kunnen de mobiliteit vergroten, maar kobalt is niet uitsluitend in zuur water mobiel. Een meetresultaat voor totaalkobalt maakt op zichzelf geen onderscheid tussen opgelost, deeltjesgebonden of gecomplexeerd kobalt.

Mogelijke verwijderingsprocessen

  • Neerslagvorming en scheiding van vaste stoffen: aanpassing van de pH kan kobalthoudende neerslagen vormen, gevolgd door bezinking of filtratie. Complexvormende stoffen en andere metalen beïnvloeden het resultaat.
  • Ionenwisseling: geschikte kationenwisselaarharsen of chelerende harsen kunnen opgelost kobalt afvangen. Selectiviteit, concurrerende ionen, doorslag en regeneratie moeten worden beoordeeld.
  • Adsorptie: bepaalde filtermedia binden kobalt aan hun oppervlak. De capaciteit hangt af van het medium en de waterchemie.
  • Membranen: omgekeerde osmose of nanofiltratie kan geschikt zijn, afhankelijk van de verschijningsvorm van kobalt, de membraanprestaties en de voorbehandeling. Tegen­gehouden kobalt blijft achter in het concentraat.

Bepaal het behandeldoel en karakteriseer het te behandelen water voordat u een proces kiest. Laboratorium- of pilotproeven kunnen de restconcentratie, de capaciteit van het medium en de scheiding van vaste stoffen beoordelen. Bij verwijdering komt kobalt terecht in slib, uitgeput filtermedium, regeneratievloeistof of concentraat; deze stromen moeten op passende wijze worden beheerd.

Als radioactief kobalt wordt vermoed, volstaat de chemische concentratie alleen niet: ook radionuclidespecifieke analyses en radiologische beheersmaatregelen zijn nodig. Uit de prestaties van een gewone kobaltverwijderingsmethode mag niet worden afgeleid dat aan radiologische eisen wordt voldaan.

Gezondheidseffecten van kobalt

Vitamine B12 en andere vormen van kobalt

Kobalt maakt deel uit van vitamine B12 (cobalamine), die essentieel is voor de menselijke gezondheid. Deze rol in de voeding betekent niet dat metallisch kobalt of anorganische kobaltzouten vitamine B12 kunnen vervangen. Voedsel, water, lucht en beroepsmatige activiteiten kunnen bijdragen aan blootstelling aan kobalt.

Kobaltstof en -dampen kunnen de luchtwegen aantasten en sensibilisatie, astma en andere longaandoeningen veroorzaken. Huidcontact kan allergische dermatitis veroorzaken. Andere effecten hangen af van de verbinding, de dosis en de blootstellingsroute; volgens de beoordeling van ATSDR worden effecten op het bloed door orale blootstelling als aannemelijk beschouwd en effecten op de schildklier als vermoed. Blootstellingsbeheersing moet worden afgestemd op het specifieke materiaal en proces.

Classificaties van het kankergevaar

In deel 131 maakt het IARC onderscheid tussen verschillende vormen van kobalt:

  • Metallisch kobalt zonder wolfraamcarbide of andere metaallegeringen, en oplosbare kobalt(II)zouten: waarschijnlijk kankerverwekkend voor mensen (groep 2A).
  • Kobalt(II)oxide: mogelijk kankerverwekkend voor mensen (groep 2B).
  • Kobalt(II,III)oxide, kobalt(II)sulfide en andere in dat deel beoordeelde kobalt(II)verbindingen: niet classificeerbaar wat betreft kankerverwekkendheid voor mensen (groep 3).

Groep 3 betekent niet dat de stoffen bewezen veilig zijn. Deze classificaties duiden gevaren aan en kwantificeren niet het risico van een specifieke blootstelling. Kobaltbevattende mengsels moeten op basis van hun eigen samenstelling worden beoordeeld.

Radioactief kobalt

Kobalt-60 zendt bètadeeltjes en gammastraling uit en heeft een halveringstijd van ongeveer 5,27 jaar. De halveringstijd alleen zegt niets definitiefs over de veiligheid: de activiteit, blootstellingsroute, afscherming en blootstellingsduur beïnvloeden allemaal het stralingsrisico. Stabiel kobalt-59 brengt dit gevaar van radioactief verval niet met zich mee.

Milieueffecten van kobalt

Kobalt is een element en wordt niet vernietigd door conventionele waterbehandeling. Het verandert van chemische vorm of verplaatst zich tussen water, vaste stoffen en organismen. Opgelost, biologisch beschikbaar kobalt kan schadelijk zijn voor in het water en sediment levende organismen en hun overleving, groei of voortplanting beïnvloeden. De waterhardheid en andere plaatselijke omstandigheden beïnvloeden de toxiciteit.

Een gering potentieel voor bioaccumulatie betekent niet dat een verhoogde lozing onschadelijk is. Bij een milieubeoordeling moet rekening worden gehouden met het ontvangende water, de kobaltvormen en de blootstelling, evenals met de samenstelling van de reststromen van de behandeling. Zie voor verwante achtergrondinformatie over het aquatisch milieu algen en cyanobacteriën.

Kobaltpagina voor het laatst beoordeeld op door Lenntech.

Terug naar het periodiek systeem der elementen.

Bronnen en verder lezen